Duela 80 urte iritsi ziren lehen erraldoiak Beasain era Bartzelona tik trenbidez. Harrezkero, figura hauek udalerriko bizitzaren parte dira eta Loinatz Jaietako eta urteko beste ekitaldi kultural batzuetako irudi ohiko bihurtu dira. Aurten, gainera, efemerideak beste urteurren nabarmen batekin bat egiten du: Mari eta Basajaun, herriko erraldoi estimatuenetako biren 40. urteurrena.
Gaur egun, biak tailerrean daude. Ez dira aurtengo jaietan atera eta haien faltak nabaritu dira, batez ere txikienen artean, non zeuden galdetzen baitzuten. «Mendian zeudela esan genien, Murumendi n», kontatzen du Jesús García k (Beasain, 1998), Ekaitz konpartsako presidenteak. Errealitatea ez da hain misteriotsua: duela lau hamarkada sortu zituztenean izan zuten altuera berreskuratzeko zaharberritzen ari dira.
Mari eta Basajaun Xabier Garate irundarrak diseinatu zituen Udal aren enkarguz, hainbat buruhandirekin batera. Jaio zirenean 4,40 metroko altuera zuten eta Euskal Herriko erraldoi altuenak izan ziren. Urte batzuk geroago, ordea, beren tamaina 3,50 metrora murriztu zen, gainerako figurekin berdinduz. Orain, Jesús García lanean ari da jatorrizko altuera itzultzeko eta horrela aitorpen historiko hori berreskuratzeko. Altuera berarekin, Mari eta Basajaun Estatu mailako dantza erraldoi altuenen artean ere badaude.
Tolosa ko bere tailerrean, García k figura hauen zaharberritzea proiektu berrien sorkuntzarekin uztartzen du. Horien artean, herriari oparitzeko aurreikusita dituen hiru erraldoi txiki daude.
Aipatzekoa da mundu honekin zuen harremana askoz lehenago hasi zela. Betidanik erakarri izan dutela gogoratzen du bere dimentsioek, koloreek eta dantzek. Zaletasuna txikitatik datorkio. Bederatzi urte zituela erraldoi txiki bat eskatu zion aitari. Eta nahia bete zen. Berarekin desfilatzen zuen handien atzetik.
Gaur egun, bere jarduera handieneko uneetako bat bizi duen konpartsa bat zuzentzen du. Ekaitz lau urtekoa da talde antolatu gisa, baina atzean aspalditik tradizio hau modu informalagoan bizirik mantentzen zuten pertsonak daude Beasainen.
Gaur egun, 30 pertsona inguru dira taldekide, nahiz eta denak ez izan erraldoi-eramaile. Batzuk buruhandiez ere arduratzen dira. Eta erraldoia eramatea ez da erraza: figura guztiek hiru metroko altuera gainditzen dute eta 40 kiloko pisua dute, eta horrek koordinazioa, oreka eta, batez ere, erresistentzia lantzea eskatzen du.
Entseguak asteazkenero egiten dira. Han prestatzen dituzte gero kalean ikusten diren koreografiak. García bera arduratzen da horiek diseinatzeaz eta irakasteaz. Lehenik eta behin, pausoak entseatzen dituzte erraldoirik gabe eta gero figurapean jartzeko unea iristen da.
Gaur egun, konpartsak sei erraldoi eta zortzi buruhandi ditu. Horietako hiru herriko pertsona ezagunen irudikapenak dira: Koxkolo Pello Irizar musikari eta konpositore lokalean inspiratuta dago; Vagonero Imanol Galarreta futbolari ohia eta arotzaren irudikapena da; eta Pitxu k Pedro Urretabizkaia Udaltzaingo ohia gogorarazten du. Gainerako buruhandiak euskal mitologiakoak dira: Sorgina, Mateo Txistu, Akerbeltz, Zezengorri eta Errementari.
Ekaitz-etik ziurtatzen dute azken urteetan erraldoien eta buruhandien inguruko interesa hazi egin dela. Jesús García k uste du, pixkanaka-pixkanaka, Beasaingo tradizio honi begiratzeko modua ere aldatzen ari dela. «Orain sentitzen dut merezi duten aitorpena eta lekua ematen hasten zaiela», azaldu du.
Hazkunde horrek erronka berriak ere ekartzen ditu. Konpartsak kide berrien bila dabil, bereziki emakumezkoak, gaur egun bi bakarrik baitira taldekide. Gainera, duten lokala txiki geratu zaie tamaina handiko figura hauek gordetzeko eta lantzeko. Espazio zabalago baten eskaera jada helarazi zaio Udal ari, erraldoi eta buruhandien jabe denari, baina oraindik ez da konpondu.
