Kurban biratzean, miliziano batek gelditu egin ditu ilaran zihoazen berrogei pertsona. Sorpresako oihu artean, indarrak berritzeko gelditu dira, bera denbora-makina aktibatzen duen bitartean. "Hemen ez zegoen zuhaitzik, dena zen biluzik, landarediarekin sute bat sor zitekeelako", azaldu du Patxi k, Aranzadiko ikertzaile eta Jesús Pablo Domínguez Varona ren Crónicas a pie de fosa blogaren sustatzailearen alter egoak. Iragana 1937ko udan gelditu da, Gerra Zibileko fronteak Enkarterri mehatxatzen baitzuen, Bilbao frankisten eskuetan erori ondoren. "Justu, gaur bezalako egun batean, ekainaren 19an", adierazi du Janire Rojo k, Enkarterrietako Museoa ko gidariak.
Bisitan izena eman zutenek eskualdea "mendi tontorretatik" defendatzen saiatu zirenen larruan jarri ziren, nabarmen desabantailan baitzeuden baliabide eta gizakien aldetik. Horretarako, ibilbide bat egin zuten Cabezamonte-Bezi sektore izeneko lekura, Sopuerta n, non oraindik hildakoen aztarnak bilatzen baitira.
Aurretik, Abellaneda ko Batzar Etxean, Janire Rojo k testuinguruan jarri zuen nola 1931ko apirilaren 14an Errepublika aldarrikatzea atsekabe orokor baten ondorio izan zen, eta besteak beste, "erreforma agrarioak, armadaren profesionalizazioa, autonomia aldarrikapenak eta hezkuntza laiko, publiko, misto eta nahitaezkoa" ezarri zituen. Aldi berean, "arrakasta erabatekoa" lortu zuen hirien eta "monarkiak pisu handia zuen landaren" artean banaketa nabarmena zegoen, eta "nazionalismoen pisua eta karlistaldien ondoren irten berri ginela" kontuan hartu behar zela gaineratu zuen.
Europa faxismoaren eta nazismoaren gorakada "eta komunismo errusiarrarekiko izu absolutua" jasaten ari zen bitartean, 1933tik aurrera Estatuan gobernu-aldaketa bat gertatu zen posizio kontserbadoreagoetarantz. Gizartearen polarizazioa 1936ko uztailaren 18ko estatu kolpe militarrarekin lehertu zen. Eusko Jaurlaritza Errepublikaren alde jarri zen eta mobilizatzen hasi zen.
Burdinezko Gerrikoaren hausturak eta Bilbao ren hartzeak inflexio-puntua markatu zuten, Enkarterri k beldur baitzuen: gatazka "egun gutxitan Bizkaiaren mendebalderago" mugituko zela. 1937ko ekainaren 21ean, Zalla k, errefuxiatuen joan-etorrien guneak, bonbardaketak jasan zituen, eta dozenaka bizilagun hil ziren. Beraien oroimenez, 12:00etan lore-eskaintza bat egingo da Euskadi plaza n eta orduko sirena antiaereo bat joko du, biztanleak babeslekuetara joateko premiaz ohartarazten zituena.
"Benetako kaosa"
"Imajin dezakezue fronte errepublikano bat, alderdi politikoei atxikitako batailoi desberdinekin, bakoitza fusil eta munizio desberdinekin. Hori benetako kaosa zen. Izan ere, matxinoek ez zituzten hartzen. Gehienbat suntsitzeko balio zuten, baina ez ziren baliagarriak", deskribatu du Varona k. Cabezamonte-Bezi zonaldera "brigada santanderina" bidali zuten, eta gero "nahiko desegindako brigada euskaldunak".
Lehenik eta behin, "natzionalek Larrea hartu zuten; aurrera egitekotan, Balmaseda tik zetorren errepidea zuten, beraz, oso garrantzitsua zen". Helburua, "Sopuerta inguratu eta La Garbea zigortzea zen, posizio errepublikanoa baitzen". Bertara "bateria erdiko kanoiak igo zituzten, eta jakin badakigu La Riva eskolara tiro egin zutela, komunikazio-zentro bihurtua baitzen, eta hor zegoen bosgarren kolona bat, non erasotu behar zen jakinarazten zuena".
Prospekzioetan "gerra material ugari aurkitu dugu: armada erregular matxinatuaren botoiak, jaurtitako balak, jaurti gabeko balak...". Izan ere, borrokak amaitzean "hiru hilabetez igotzea debekatzen zuen agindu bat eman zen". Ibilbidea amaitzeko, batzuk erakusten ditu, kaskoak, emblemen edo plater eta koilara bat, izua gizatiartzen dutenak: "Esan diezazutenean: zoaz hara eta hartu mendia, askotan presoak behartuta kontrako bandorako borrokatzera..." Eta askotan tragedia fronteaz haratago hedatzen zen; soldata-agiriak errepresioa askatzeko ibilgailu izan ziren "epaiketetan edo fusilaketetan".
Jesús Pablo Domínguez Varona Ortuellako memoria mahai-ko kidea da, eta ikastetxeetara joaten da unitate didaktiko batekin, non Patxi milizianoak berak gertatutakoa azaltzen baitu "gero gazteekin gertatzen dena ez gertatzeko, horrelako iruzkinak, Franco garaian hobeto bizi zela, gora España eta banderita, egia kontatzen saiatzen gara".
