Usurbil-en, 1936ko uztailaren 17 an hasitako Espainiako Gerra Zibilaren ondorioak berreskuratzeko ahaleginean, 1936ko Usurbil elkarteak ibilbide bat antolatu du. Elkarte hau duela bost urte sortu zen udalerriko memoria berreskuratzeko eta gerrari lotutako gertakariak ikertu, jaso eta zabaltzeko xedearekin.
Elkarteak, 2021. urtean sortua Izan zinetelako gara lelopean, udalerriko artxiboak aztertu eta gerran parte hartu zuten pertsonen eta haien familien testigantzak bildu ditu. Horrez gain, bisita gidatuak eta ekitaldiak antolatu dituzte, Usurbilen isilpean egondako bidegabekeriak ikusgarri egiteko, betiere giza eskubideak, errespetua, erreparazioa, bizikidetza eta justizia bermatuz.
Azken bisita gidatua ekainean egin zen, eta gaztelaniaz izan zen. Abuztuan ez dute ekimen gehiagorik izango, baina irailaren 6an, 11:00etan hasita Mikel Laboa plazan, Gerraren memoria ibilbidea: kolpisten okupazioaren urtemuga Usurbilen izeneko bisita gidatua eskainiko dute.
Gaur egungo Usurbil-ek lotura estua du gerra zibileko udalerriarekin. Horregatik, 1936ko Usurbil elkarteak zortzi gunetan banatutako Herriguneko memoria izeneko ibilbidea prestatu du. Gune horiek honakoak dira: Kontzeju Txiki, Frontoia, Saroe jauregia, Olano etxea, Askatasuna plaza, Bolatokia, Sutegi eta Udaletxea. Gune bakoitzean ezarritako QR kodeei esker, ibilbidea gidarik gabe egiteko aukera dago.
Ibilbidea Kontzeju Txiki-tik hasten da, garai batean EAJren batzokia zena. Bertan, gerra bezperetan zein garaian gertakari esanguratsuak izan ziren, hala nola, indarrez sartu eta dirua lapurtzea 1936ko otsailean. Urte bereko irailaren 12an, kolpistak herria hartzeko zorian zirela, jeltzale bat tiroz zauritu zuten. Tropa kolpistak Usurbilera sartu ondoren, egoitza hau karlisten esku geratu zen.
Bigarren geldialdia herriko frontoia da. Bertan, Usurbilgo defentsa antolatzeko bilerak egiten ziren eta fronteei logistikoki laguntzen zitzaien. Garai hartan, frontoiaren ondoan zegoen Mixerikordia eraikina Asilo etxea zen eta bertan zaurituak artatu zituzten.
Saroe jauregia da ibilbideko hirugarren gunea. Murua familiarena zen arren, errepublikaren aldeko miliziak ezarri zuen bertan kuartela gatazka lehertu zenean. 1936ko irailaren 12an, jauregiko baratzean miliziano komunista bat hil zuten, eta ondoren, kuartelean zeuden errepublikarrek hil zuten erasotzailea. Tropa kolpistek Usurbil hartu zutenean, irailaren 18an, jauregia beren operazio-gune bilakatu zen aste batzuetan.
Olano etxetik pasa ondoren, ibilbideak bolatokiaren gaineko aldea du hurrengo geldialdi. Bertatik, Andatza mendia ikus daiteke, non Donostia defendatzeko eta faxisten aurreratzea oztopatzeko lubakiak zituen borroka frontea egon zen. Abuztu bukaeratik irailaren 16ra arte aurrez aurreko borrokak izan ziren, 19 hildako eta 55 zauritu dokumentatuz.
Elkarteak Andatza mendiko ibilbideak ere prestatu ditu. 2022 eta 2023an arkeologoek lubakien berreskuratze lanak egin zituzten, eta aurkitutako materialak Sutegi Aretoan ikus daitezke. Gainera, zenbait lubaki berreskuratu eta Andatzako Oroimen Ibilbidea seinalizatu zuten.
Ibilbidea Udaletxean bukatzen da. Bertan, 1936ko irailaren 17an, arratsaldeko 16:00etan, Antonio Sagardia Ramos komandante kolpistaren zutabea sartu eta faxisten aldeko udalbatza izendatu zuten.
