Euskalkien aberastasuna: 'Garatxoa' eta 'Enorra' hitzen aldaerak

Euskaltzaindiaren atlasak eta tokiko testigantzek eskualdeko hizkuntza-aniztasuna erakusten dute, hitz baten inguruan.

Irudi generikoa: Pikondo baten hostoaren hurbileko planoa, latex zuria dariola, sendabelar tradizionalak irudikatuz.
IA

Irudi generikoa: Pikondo baten hostoaren hurbileko planoa, latex zuria dariola, sendabelar tradizionalak irudikatuz.

Oikian eta inguruko herrietan, eskuetan eta hatzetan agertzen den koxkor txikiari “garatxoa” deitzen zaio, eta Zumaian, berriz, “enorra” izenarekin ezagutzen da, tokiko hizkuntzaren aberastasuna erakutsiz.

Euskalkien aniztasunak hitz beraren aldaera ugari sortzen ditu, eta horren adibide argia da eskuetan eta hatzetan agertzen den koxkor txikiari ematen zaion izena. Oikian eta inguruko herrietan “garatxoa” (ahoz “gaatxua” edo “gatxua”) esaten zaio, eta Zumaian, berriz, “enorra” da ohikoena. Zestoan “garitxu” eta Zarautzen “garitxo” ere erabiltzen dira, Euskaltzaindiaren EHHA atlasak erakusten duen bezala.
Atlas horrek beste aldaera batzuk ere jasotzen ditu, hala nola gari, garijo, garitx(a), garatx(a), ga(r)atxo, kalitz(a), karitx(a), karitta, karetx(a), karatx(a) eta ka(r)atxo. Bitxia da Arroan jasotako testigantza bat, non animaliei “enorra” eta gizakiei “garitxua” esaten zaien. Eibarren eta Deba inguruan ere “enorra” hitza erabiltzen da.
Duela aste batzuk, Geoparkeak sendabelarrei buruzko txango bat antolatu zuen Oikian. Bertan azaldu zutenez, pikondoek eta esne-belarrek isurtzen duten latexa erabili izan da “enorrak” kentzeko. Ekitaldian, Oikiako entzuleek “gatxua” esaten zioten, eta bertako batek “gaatxua” esaten duela baieztatu zuen.

"Enorrak kentzeko, iidi batera joan ta andik ekarritako ii bat lotu ta an esan bear izaten da lotzean: "iia bat, enorra bi, ii onek kenduko dik enor ori"."

R.M. Azkue
R.M. Azkuek ere, Euskalerriaren Yakintza lanaren laugarren liburukian, “enorrak” edo “garatxoak” sendatzeko beste modu bat jaso zuen Zumaian, ihi asko dagoen leku batekin lotuta, gaztelaniaz ‘juncal’ bezala ezagutzen dena.