Politikan, presentzia baino haratago, garrantzitsua da nondik egiten den. Eibarren, Bigarren Errepublikaren aldarrikapenaren urteurrena ospatzeko ekitaldiak egin ziren apirilaren 14an, eta EAJ-PNVk ez zuen parte hartu. Horrek, jeltzale gisa, gogoeta bat eragin du: zein marko onartzen den, zein kontakizun indartzen den eta, batez ere, zein identitate proiektatzen den herriaren aurrean.
Errepublikak gure hiri armagileko pertsona askorentzat duen balio historikoa eta sinbolikoa aitortzen da. Memoria historiko errotu baten parte da, esanahi politiko argiarekin eta atxikimendu emozional nabarmenarekin, eta horrek errespetu osoa merezi du. Hala ere, errespetatzeak ez du esan nahi nahitaez norberarena egitea. Hor sortzen da zalantza: noraino da marko hori gure identitate politikoaren parte?
Euskal alderdi nazionalista ez da espainiar errepublikanismotik sortzen; are gehiago, ez da horren arabera garatzen edo definitzen. Bere ibilbidea tradizio propio bati erantzuten dio, Euskadi nazio gisa baieztatzean eta bere eskubide historikoak defendatzean oinarrituta. Egia da Errepublikaren garaian EAJ-PNV eragile garrantzitsua izan zela eta, testuinguru horretan, aurrerapen garrantzitsuak izan zirela. Baina paper hori aitortzeak ez du derrigorrez garai hori garenaren oinarri bihurtzen.
Gure identitate politikoarekin zuzenago lotzen den erreferentzia puntua 1931 ez, baizik eta 1936 da: Eusko Jaurlaritzaren lehen sorrera, José Antonio Aguirreren gidaritzapean. Hor bai gauzatu zen proiektu propio bat, erakunde propioekin eta zuzendaritza politiko ezagugarri batekin.
Errepublikan oinarritutako ekitaldietan parte hartzearen arriskua ez dago keinu horretan, baizik eta indartzen den marko sinbolikoan. Kontakizun horretan, subjektu politiko nagusia Espainia da, eta Euskadi herrialde horren menpeko edo deribatutako posizioan agertzen da. Bere izateko arrazoia subjektu politiko propio bat baieztatzea duen formazio batentzat, posizio horrek deserosotasuna edo, gutxienez, nahasmena sor dezake.
Eibarrek bere memoria du, zilegia da eta errespetatu egin behar da. Baina EAJ-PNVk berea du. Ez dute zertan bat etorri, eta ez da ezer gertatzen hori naturaltasunez aitortzeagatik. Politikak ez du antzekotasun sinbolikorik eskatzen, posizioen argitasuna baizik. Memoria bat errespetatu daiteke norberarena egin gabe. Besteen papera aitortu daiteke norberarena desegin gabe.
Gainera, gogoratu behar da EAJ-PNVren antifrankismoak ez duela beste marko batzuetan oinarritu behar legitimatzeko. Bere erakunde propioetatik eraiki zen, Eusko Jaurlaritzatik eta ideia nazional propio batetik. Manuel Irujo bezalako figurak dira adibiderik onena: gobernu errepublikanoetan izandako ibilbidea oinarrizko eskubideen defentsak eta exijentzia etiko batek markatu zuten, eta horrek, une jakin batzuetan, onartezintzat jotzen zituen praktiketatik urruntzera eraman zuen. Paradoxikoki, euskal nazionalista demokratikoen ordezkariek uneoro errespetatu eta legitimatu zuten Errepublika, eta ez zuten parte hartu garaiko espainiar politikaren pasarte nahasienetan.
1934ko Iraultza bezalako pasarte nahasietan ere, non sozialismoaren eta langile mugimenduaren sektore garrantzitsuek gobernu errepublikanoarekin berarekin haustura bat izan zuten, jeltzaleek posizio propioa mantendu zuten, matxinada dinamika horretatik kanpo. Ibilbide partikular hori ez da xehetasun txiki bat: koherentziatik eta berezitasunetik eraikitako identitate politiko baten parte da.
Herriak argitasuna espero du. Badaki EAJ-PNV ez dela espainiar alderdi errepublikano bat, euskal alderdi nazionalista bat baizik. Horregatik, presentzia jakin batzuek nahasmen gehiago sor dezakete aitorpena baino, zarata gehiago ekarpena baino. Ikusgarritasuna gehitzen duen guztiak ez du identitatea ere gehitzen.
Laburbilduz, honek guztiak ez du historia ukatzea edo beste tradizio politiko batzuk deslegitimatzea esan nahi. Aitzitik: horiek errespetatzea da, norberarena egin gabe. Bere lekua aitortzea, okupatu gabe. Zeren politikan, bizitzan bezala, koherentzia ez da beti leku guztietan egotea, baizik eta non egoteak zentzua duen ondo jakitea. Eta hori guztia, besteen errespetuan eta balio demokratikoetan oinarrituta.
EAJ-PNV 130 urteko historia duen alderdi bat da, identitate politiko argi eta bereizgarri batean oinarrituta. Zeren alderdi bat ez da definitzen joaten den leku guztien arabera, baizik eta geratzea erabakitzen duen horien arabera. Eta erabaki hori argia denean, identitatea ahultzen ez denean eta norabidea negoziatzen ez denean, orduan sortzen da benetako konfiantza. Gaur inoiz baino gehiago, argitasuna, koherentzia eta konbentzimendua behar ditugu. Ez inori aurre egiteko, baizik eta nondik gatozen, zer garen eta zer ordezkatzen dugun fidel izateko. Zeren nor den argi duen herri batek ez du besteen historiak maileguan hartu behar aurrera egiteko. Zentzua duen lekuan egoteko unea da. Irizpide propioz hitz egiteko. Konplexurik gabe indartzeko, definitzen gaituena, euskal askatasunaren, justizia sozialaren, euskal kulturaren eta tradizioen alde borrokatzen duen alderdi nazionalista demokratiko bat, euskara defendatzeko eta nazio indartsu eta kaudimendun bat sortzeko, Euskadiren bilakaera onaren alde. Koherentziatik eraikitzen da etorkizuna. Katea ez da eten.
