Franco hil ondoren eta alderdi politikoak ilunpetik atera behar izan zirenean, 1976 an, Jokin Inza bergararrak Manuel de Irujo ren mezu bat zeraman gutun-azal bat eman zion pertsonaia horri: “Etxea eraiki behar dugu eta zu funtsezkoa zara adreiluak jartzen hasteko”. Horrela, pertsonaia hori Nafarroa koa izatearen, ikastolen sustatzaile izatearen, euskaldunberri izatearen eta enpresaburu izatearen ospearekin iritsi zen, Iruñea ko Merkataritza Ganbera ko presidente izandakoa baitzen.

Euzkadi Buru Batzar reko kide izan zen 1977 tik 1980 ra, lehendakari hautatu zuten arte. Lidergo hori gertutik bizi izan zen. 1979 ko legegintzako hauteskundeak igaro ondoren, Euskal Kontseilu Nagusia ren presidente gisa aurkezteko aukera sortu zen, Ramón Rubial en ordez, 1978 tik presidente zena. Horretarako, bateraezintasuna kendu behar zitzaion EBB ko presidente izaten jarrai zezan. Kudeaketa hori ez zen erraza izan, baina lortu zen.

Horrek erabakigarria izan zen 1979 ko estatutu-negoziazioan. Bi kargu zituen: Euskal Kontseilu Nagusia ren presidentearena, figura instituzional gisa, eta EBB rena. Movimiento Comunista k, EMK k, kartel bat atera zuen non pertsonaia hori Adolfo Suárez i eskua ematen agertzen zen, biek gauza bera ordezkatzen zutela adierazi nahian. HB tik, berriz, hiru lurraldeentzat ezer ez negoziatzeko esaten zen, “estatutu baskongadillo” bat lortzeko. Hala ere, kartel horrek negoziazioa parez pare zela esan nahi zuen, eta testua ona zela, eta gainera Iruñea n bizi zen nafar batek negoziatzen zuela.

Oso ondo egin zuen, eta iritzi publikoak akordioetara iristen zekien politikari gazte, moderno eta sendo horri begiratu zion. Eta 1979 ko urriaren 25 eko erreferendumak herriaren irrika berretsi zuen, ETA ren munduaren eta iraganeko inertzien aurrean bere egoera bideratzeko. Horregatik, 1979 ko abenduan, Paris etik zetorren hegazkinaren eskaileraren oinean, Leizaola lehendakaria erbesteratu zenetik, pertsonaia hori zegoen hura hartzen, eta hurrengo egunean, Gernika n, Leizaola k erakundearen giltzak eman zizkion, Aguirre 1960 an hil ondoren legitimitatea gorde zuen gobernu batenak.

Ez zen zaila izan, beraz, pertsonaia hori EAJ ren lehendakarigai izatea 1980 ko martxoan, Gernikako Estatutua onartu ondoren. “Gobernu oso bat herri oso batentzat” izan zen kanpaina irabazle haren leloa. Eta historia ez zen oinez hasi, baizik eta galopan. Ez ziren garai errazak izan. ETA k 1980 an hiru egunean behin pertsona bat hil zuen, eta Madril go gobernuko alderdia, UCD, barne borroketan desegiten ari zen. Baina Gipuzkoa eta Bizkaia rentzako Kontzertu Ekonomikoa berreskuratzea lortu zen, eta Estatua ren Administrazio Nagusiarekin etengabeko borroka bidea hasi zen, onartutako Estatutua paper busti ez zedin. Osakidetza, Ertzaintza, EITB, ereserki ofiziala… Hori guztia barne liskarrekin okertu zen. Kultura demokratiko falta izan zen. Edo dena edo ezer ez. Bada, ezer ez. Bakoitza bere aldetik. Ahuldu egin zen eta zatiketa ulertezin batean sartu zen, izugarri ahuldu zuena. Baina denbora igaro zen eta Sabino Arana Fundazioa k bere urteko saria eman zion 2005 ean eta Pradales lehendakariak omenaldia egin zion iaz.

Bere legatua ez da 1986 tik aurrerako borroka gogorrera mugatuko, baizik eta diktadura aberrante haren ondoren ilusio demokratiko izugarri baten ordezkari gisa izan zuen funtsezko paperera, euskal nazionalismo moderno eta lorpen handiz betea gidatuz. Ondo egindakoa zabaltzea da oraindik ere zintzilik dagoen zeregin handia. Berak nahi zuen bezala. Dagoeneko euskal historian dago. Eskerrik asko Euzkadi ren kausari egindako ekarpenagatik.