Orioko arrantza-tradizioaren eta horri lotutako ezagutzaren desagerpena saihesteko asmoz, bi herritarrek ikerketa lan handia egin dute. Orioko kofradiaren babes osoarekin, bi urte daramatzate informazioa biltzen, eta beren aurkikuntzen zati bat aurkeztu zuten Balearen Egunaren baitan Kultur Etxean eskainitako hitzaldi batean.
Hitzaldiaren ardatza Kantauriko azken balea harrapatu zen garaia izan zen, XX. mendearen hasieran, baina ikerketa zabalagoa da, hamarkada bat lehenagoko eta ondorengo garaiak ere hartzen baititu. Izenburua, Sardinatan edo antxoatan ari ziren, nahita aukeratu zen, 1901eko maiatzaren 14an harrapatutako balea gertakari isolatu bat izan zela azpimarratzeko, Orioko arrantzaren benetako esanahiaren testuinguruan. Gaiak interes handia piztu zuen, aretoa jendez gainezka zegoelarik.
Bi orduko hitzaldian, ikertzaileek erabilitako iturriak eta aurreko lanak aitortu zituzten. Hainbat izen aipatu zituzten, hala nola Benigno Rodriguez Espainiako armadako kaboa eta Romana Enparan ikerlaria, baita Joaquin Arostegiren liburua ere. Lehen lanetako bat baporeen zerrenda osatzea izan zen, eta horretarako 80 elkarrizketa egin zituzten arrantzale ohiekin. Prozesu honetan, emakumeek baporeei buruzko ezagutza handia zutela eta arrantzari lotutako jakintza asko zegoela ohartu ziren, baporeetatik kanpo ere.
Ikerketak argi utzi zuen arrantza aztertzeak herria bera eta herritarren bizimodua aztertzea zekarrela, baita ingurunea ere. Orioren kasuan, errioa eta itsasorako sarrera-irteera, hau da, barra, funtsezko elementua izan da. Mendeetan zehar, barra izan da arrantzaleen oztopo nagusia, heriotzak ere eragin baititu. Hitzaldian zehar, barraren arazoari irtenbidea emateko egin ziren saiakerak eta arrantzaleek hura gainditzeko erabilitako trikimailuak azaldu zituzten, baita bandereroaren zeregina ere, itsasora irten ala ez erabakitzen zuena.
Datu zehatzen artean, herriko arrantzale kopuruaren igoera nabarmendu zuten: XIX. mendearen amaieran hamabi arrantzale izatetik XX. mendearen hasieran ehun izatera pasatu ziren. Arrantzan eragina izan zuten aldaketak ere aipatu zituzten, hala nola aurrerapen teknologikoak, trena Oriora iristea 1895ean, merkatuaren zabaltzea eta aldaketa politikoak. Ontzien modernizazioa ere azaldu zuten, batel, potin eta txalupetatik lurrun-makinetara, hau da, baporeetara, nola igaro ziren. San Pedro I baporea 1907an iritsi zen Oriora.
Garaiko arrantza-teknikak eta kofradiaren garrantzia ere jorratu zituzten. Kofradia herriko elkarte zaharrenetakoa dela adierazi zuten, XVI. mendeko aipamenak dituelarik. XX. mendearen hasieran kofradiak zituen zereginak eta arazoak azaldu zituzten, batez ere bazkideen kuotak kobratzeko zailtasunak. Bi hamarkadaz bi kofradia egon zirela ere aipatu zuten, nahiz eta bigarrenari buruzko dokumentaziorik ez duten aurkitu. Kofradiaren garrantzia azpimarratu zuten, eta gaiak hitzaldi berezi bat merezi duela adierazi zuten.
Balearen harrapaketaz ere hitz egin zuten, 1901eko maiatzaren 14ko gertakariaz. Garaiko kronikak aztertu zituzten, eta gertatutakoa modu desberdinetan kontatzen zela erakutsi zuten. Orbegozo apaizak sortutako eta Benito Lertxundi musikariak ezagutzera emandako balearen bertsoak ere aipatu zituzten. Bost patroien izenak ere eman zituzten, eta Eustakio Atxega zela zuzendu zuten, ez Atxaga, akta notarial gehienetan jasota dagoen bezala. Balea Zakilaneko aldapan jarri zutela azaldu zuten, eta inguruko herrietatik 1.500-2.000 pertsona inguru etorri zirela hura ikustera, bakoitzak bi erreal ordainduz. Harrapaketan parte hartu zuten arrantzaleek udaletxeko zinegotziei dirua eskatu zieten, gertakariak herrian utzitako irabaziengatik, eta aktetan jasota dago zinegotziek marinelei “100 pezeta eta merienda” ematea erabaki zutela.
Arrain-saltzaileez, mallerez (saregileen aurrekoak) eta eskabetxeriez ere hitz egin zuten, hiru ofizio horietan emakumeak aritzen zirela nabarmenduz. Emakumeek etxera bigarren soldata eramaten zutela eta horrek Orioko arrantza-sisteman zuen garrantzia azpimarratu zuten, neguan gizonek ezin baitzuten itsasora irten arrantzara barraren arazoengatik. Horregatik, Orioko biztanleak beti arrantzale-nekazariak izan direla adierazi zuten. Bizimoduaren gogortasuna ere jorratu zuten, arrantzaleak 40 urterekin “hautsita” egoten zirela, arnasteko arazoekin eta erreumarekin, 12 urterekin ontzian oinutsik eta bustita hasten zirelako.
Ikerketan dokumentu ugari aurkitu dituzte, hala nola XX. mendearen hasieran Orion zenbat enpresa, saltoki eta taberna zeuden. Ikertzaileek adierazi zuten beren borondatez ari direla lanean eta ez direla profesionalak. Dokumentazioan eta irudi grafikoetan hutsune handia dagoela gaineratu zuten, eta emakumeen izenak ia ez direla agertzen aktetan, “arrantza-sistemaren ardatzak izan diren arren”. Lana amaitu gabe dagoela eta ikertzen jarraituko dutela adierazi zuten, “hurrengo belaunaldiei errelatu hau transmititzeko obligazioa” sentitzen dutelako. Ikerketaren emaitza guztiak kofradiaren esku utziko dituztela agindu zuten, eta herritarrei dei egin zieten dokumentu edo informazio gehigarria baldin badute beraiekin harremanetan jartzeko.
