1976tik itxita dagoen Artxandako zabortegiaren deskontaminazioak oztopo berri bat aurkitu du. Iaz hasi ziren lurrak garbitzeko lanak, baina Eusko Jaurlaritzak eta Bilboko Udalak aldi baterako gelditzea erabaki dute. Erabaki honen arrazoia prozesuaren segurtasuna bermatzea da, eta horrek esan nahi du lanak egiten dituen enpresak ingurumen-kontrolerako enpresa akreditatu baten gainbegirada izan behar duela.
Dirudienez, deskontaminazio prozesuak egiteaz arduratzen den enpresak ingurumen-kontrolerako enpresarekin zuen kontratua bertan behera uztea erabaki du. Egoera honen aurrean, bi erakundeek lan guztiak etetea erabaki dute, “ingurumen-enpresa berri bat kontratatu arte”, lanak egiteko beharrezkoak diren baldintza guztiak betetzen direla bermatuko duena. Indarrean dagoen legediaren ingurumen-jarraibide guztiak betetzen direla ziurtatzeko, Eusko Jaurlaritza eta Bilboko Udala zain daude, zaintza hori zein enpresak hartuko duen jakiteko.
Gainera, udal iturriek baieztatu zutenez, “obraren garapenean egindako aldaketen dokumentazio osagarria aurkezteko eskatu zaie”; hau da, exekuzio horien “garapenaren berezko doikuntza teknikoak” sartzea. Aldi baterako geldialdiaren helburua, ingurumen-kontrolerako enpresa espezifiko eta akreditatu bat berriro izan arte, zabortegia garbitzeko prozesu osoa “modu egokian eta uneoro segurtasuna bermatuz” egiten jarraitzea da.
Lur horiek garbitzeko lanak 2024an hasi ziren, eta ingurumen-gainbegirada hasieratik izan da obra horien exekuzioaren ezaugarrietako bat. Hala ere, proiektu hau hasieratik egon da jomugan. Udaleko iturriek adierazi zutenez, “diktaduraren garaiko zabortegi bat da, eta orduko ingurumen-baldintzek ez zuten zerikusirik gaur egun horrelako zabortegi batean eskatuko liratekeen baldintzekin”. Proiektua Sondika eta Erandioko udalen babesarekin egingo litzateke, Artxandan beren espazioaren zati bat dutelako inplikatuta dauden udalak baitira. Zehazkiago, Bilbok lurraren %78,6ri erantzuten dio, Sondikak %14,99ri eta Erandiok gainerako %6,41ri.
Jarduketa beharrezkoa zen, eta are gehiago 2023an detektatutako kolapso-arriskuaren ondoren. Horrek jarduketa-proiektu bat diseinatzera behartu zuen, gainazala zigilatzeko lan egingo zuena, eta espazio horren zaintza eta mantentze-lanen ardura izango zuena hurrengo 30 urteetan. Horregatik, iaz jarri zen martxan plana, Berriz Recycling enpresari gordailu berriaren kudeaketa eta zabortegi zaharraren lurren deskontaminazioa esleitu ondoren. Lurraren ezegonkortasun horrek lanak arreta bereziz egin behar izatea eragiten zuen, “makina astun bat gainean sartuz gero, pisua handitu” egiten zelako, eta horrek kolapso-arriskua zekarren. Horregatik, lanak motelago egitea erabaki zen, “Berriz Recyclingek proiektuaren aldaketa bat proposatu baitzion Eusko Jaurlaritzari, goitik egin beharrean, behetik egiteko, seguruagoa delako”.
Lurraren egonkortasuna inklinometroen bidez zaintzen ari ziren –topografian gainazalen inklinazioa neurtzeko erabiltzen diren aparatuak–, eta 2025eko azaroan zabortegiaren goiko aldetik “pisua kentzea” erabaki zen. Data horretan adierazi zen neurri horrek malda ez mugitzeko eta egonkor mantentzeko balio izan zuela.
Artxandako zabortegiaren egoera udal taldeek zalantzan jarri dute. Alderdi Popularrak bi galdera aurkeztu zituen arlo horretan (bat 2025ean eta beste bat 2026an), eta lurren jabetzan zentratu ziren. Elkarrekin Bilbok, berriz, lurren egoerari eta horien ingurumen-inpaktuari buruz galdetu zuen. Iazko azaroan, talde moreko bozeramaileak malda egonkortasunari buruz galdetu zuen, eta Udalak erantzun zuen, iazko amaieran zituzten datuekin, “arduradun teknikoek ez dutela irristatze, erorketa edo desplazamendu arrisku edo mehatxu hurbilik jakinarazten”.
Udal korporaziora igotako galdera berean, Elkarrekin Bilbok ingurumen-neurketen eta osasun publikoan izan zitezkeen inpaktuen inguruan galdetu zuen. Hiri Plangintza, Proiektu Estrategiko eta Espazio Publikoaren Arloak adierazi zuen ez zegoela inolako arriskurik, eta kutsatzaileen artean ia “16 tona lindano kendu zirela gainazalean”.
