1948an ireki zenetik, Martuteneko espetxea k milaka preso hartu ditu bere ziegetan. Hasiera batean erregimen frankistaren errepresio-gune gisa eraiki zen, eta funtzio hori bete zuen Franco hil arte. Bere historia, ordea, haratago doa, euskal gatazkaren indarkeriarekin eta trantsizioarekin batera bizi izan baitzen, baita presoen sakabanaketa-politikekin ere, azken urteetan kartzela arrunt bihurtu arte.
Ia mende bateko ibilbidearen ondoren, zentro penitentziarioak ateak itxiko ditu aurtengo ekainean, presoak Zubieta ko kartzela berrira lekualdatu ondoren. Aurretik, maiatzaren 4an, Eusko Jaurlaritza k Zubieta ko espetxearen eskualdaketa jasoko du Espainiako Gobernu aren eskutik, obrak amaitu ondoren.
Aranzadi Zientzia Elkartea k eta elkarte memorialistek egindako ikerketek agerian utzi dute kartzelaren historia, frankismoaren errepresioaren gune neuralgiko gisa, baita torturen eta estatu-indarkeriaren lekuko eta areagotzaile gisa ere. 1944ko irailaren 7an jarri zen lehen harria, eta 1948ko udaberrian, oraindik amaitu gabe zegoela, presoak hartzen hasi zen.
Aranzadi Zientzia Elkartea ko Antropologia Saila ko Memoria Historikoaren Arloa ko arduradun batek azpimarratu duenez, espetxea frankismoan eraiki zen eta haren funtzio nagusia errepresioa gauzatzea zen. Gerrako preso politikoak izan ziren lehenak bertan sartzen, eta kartzela bera preso errepublikanoek eraiki zuten, bortxazko lanen bidez. Horrek argi erakusten du Espainia frankista ren jarduteko modua.
60ko hamarkadan, mugimendu antifrankista mobilizatzen hasi zenean, errepresio zuzena eta gogorra berriro hasi zen. Torturak, enfrentamenduetan eta manifestazioetan hildakoak, eta salbuespen-egoerekin lotutako sarekadak ugaritu ziren, kartzela preso politikoz gainezka jarriz. Garai horretan hasi ziren gose-greba, ihesaldiak eta lehen hildakoak agertzen.
Gaur egun, kartzelak tratu txarrekin eta droga-kontsumoarekin lotutako delituak dituzten presoak hartzen ditu. Bere garrantzi historikoa dela eta, elkarte memorialistek bultzatutako ekimenak babesten dira, Martuteneko espetxea memoria-leku izendatu dadin. Horrela, gertatutakoa gogoratu eta etorkizunean antzeko gertaerak saihestu nahi dira.
