Donostia-San Sebastián. Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza eta Agenda Urbana sailburuak, Denis Itxaso k, inauguratu du Tabakalerako Euskadiko Arkitektura Institutuan ‘Peña Ganchegui, arquitecto ilustrado’ erakusketa. Bertan, Luis Peña Ganchegui (Oñati, 1926 – Donostia, 2009) arkitektoaren lanaren hamalau interpretazio grafiko bildu dira, haren jaiotzaren mendeurrena dela eta. Archivo Peña Ganchegui-k antolatutako erakusketa hau da erakunde horrek Arkitektura Institutuaren egoitza berrian programatutako lehen ekintza, eta arkitekturaren eta ilustrazioaren arteko elkarrizketa proposatzen du.
Inaugurazio ekitaldian, Itxasok nabarmendu du erakusketak arkitektoaren ondarea ikuspegi garaikideetatik hurbiltzeko aukera ematen duela. "Ez gaitu gonbidatzen bere obra amaitutzat ikustera, ezta urrutitik mirestera ere. Berriro begiratzera gonbidatzen gaitu", adierazi du sailburuak, arkitekturak eraiki ondoren ere irakurketa eta galdera berriak sortzeko duen gaitasuna aldarrikatuz.
Erakusketak Euskadiko eta Nafarroako hamalau ilustratzaile profesionalen lana biltzen du, Peña Gancheguiren proiektu esanguratsuenetako batzuk askatasunez berrinterpretatzera gonbidatuta. Emaitza hamalau xafla dira: bat arkitektoaren erretratu karikaturistari eskainia, eta beste hamahiru haren ibilbideko hainbat etapatako eraikinei eta hiri-esku-hartzeei buruzkoak. Lanek ez dituzte soilik elementu arkitektonikoak erreproduzitzen, egileen ikuspegi pertsonalak ere txertatzen dituzte, akuarela, komikia, marrazketa arkitektonikoa, argitalpen-ilustrazioa edo karikatura bezalako baliabideen bidez.
Bildumak arkitekto oñatiarraren ekoizpenaren zati handi bat ezagutzeko aukera ematen du, Zarautzeko Vista Alegre Dorrea-tik hasi eta heldutasuneko etxebizitza-eraikinetara eta ekipamenduetara. Era berean, espazio publikoan egindako esku-hartze ezagunenetako batzuk ere bertan dira, hala nola Donostiako Trinidad eta Tenis plazak edo Gasteizko Foruen plaza, etxebizitza, industria-, hezkuntza- eta erlijio-arkitekturako proiektuez gain.
“"Bat-batean, zerbait esentziala ulertzen dugu: plaza haren benetako zentzua ez dago soilik bere proportzioetan, materialetan edo ingurunearekiko duen harreman paregabean. Haurrek jokatzen duten tokian ere badago, elkartzen diren pertsonengan, bertan gertatzen den bizitzan."
Itxasok nabarmendu du Elena Odriozolaren lanak Trinidad plazari buruz duen interpretazioa, non haurrek harrizko harmailetan jolasten duten eta arkitektura-formek baino, espazioa bizi eta zentzua ematen dioten pertsonek hartzen duten protagonismoa. Era berean, César Llagunoren Mutrikuko Aizetzu etxebizitzei buruzko berrinterpretazioa ere balioetsi du, mendi-eraketa bihurtuz arkitektura eta paisaia lotuz, baita Javier de Isusiren proposamena ere Gasteizko Foruen plazari buruz, zirriborro, perspektiba eta oharretatik abiatuta, pentsatu, marraztu eta eraikitzearen arteko harreman estua berreskuratuz.
Hurbilketa horiek Peña Gancheguiren arkitekturaren nortasun-ezaugarri nagusietako bat islatzen dute: proiektua lekuarekin lotutako esku-hartze gisa ulertzea. Topografia, paisaia, hiria, materialak eta bizitzako formak funtsezkoak ziren haren arkitekturaren ulermenerako. Erakusketak erakusten du nola kezka horiek adierazpen berriak aurkitzen dituzten hamalau ilustratzaileen unibertso sortzaileen bidez.
Xaflekin batera, egileen biografia laburrak, proiektu bakoitzari buruzko funtsezko informazioa eta jatorrizko lanen argazki dokumentalak zuri-beltzean aurkezten dira. Konbinazio honek bisitariari interpretazio artistikoak egiazta eraikiarekin alderatzeko eta obra arkitektoniko beraren irakurketa anitzak deskubritzeko aukera ematen dio.
Denis Itxasok arkitekturaren dimentsio soziala eta Euskadiren egungo erronka nagusietako batekin duen lotura aldarrikatu du: etxebizitzarako sarbidea. "Arkitekturak garrantzia du, gure bizitza bertan eta inguruan gertatzen baita", adierazi du, eraikinen kalitateari espazio publikoari, bizikidetzari eta auzoen ingurunearekiko harremanari arreta berezia jarriz. Sailburuak aitortu du arkitektura onak ez duela etxebizitzaren prezioaren arazoa bakarrik konpontzen, horretarako politika publikoak, inbertsioa, erregulazioa, lurzorua eta akordioak behar direla. Hala ere, defendatu du erakundeek bultzatzen dituzten irtenbideak hobetzen lagun dezakeela, baliabideen erabilera adimentsuagoaren, eraikin eraginkorragoen, kalitatezko espazio partekatuen eta auzo inklusiboagoen bidez.
Horren harira, Itxasok nabarmendu du Euskadiko Arkitektura Institutuak izan behar duen papera, Tabakalerako bere etapa berrian topagune, ikasketa eta gogoeta gune ireki gisa finkatu nahi duena, arkitektura-kultura herritar guztiei hurbiltzeko gai dena. "Arkitektura erakusteko leku bat baino gehiago izan dadin nahi dugu. Topagune, ikasketa, gogoeta eta eztabaida publikoko gune bat izan dadin nahi dugu", azaldu du.
Sailburuak defendatu du arkitektura-ezagutza gizarteari hurbiltzea ere tresna demokratiko bat dela, ingurunea ukitzen duten erabakietan herritarren parte-hartzea indartzeko. "Arkitektura-kultura ere tresna demokratiko bat da", adierazi du. Haren iritziz, bizitzen ditugun lekuak hobeto ulertzeak baloratu egiten du kontserbatu beharrekoa, aldatu beharrekoa identifikatu eta esku-hartze publikoetan kalitate handiagoa eskatzea ahalbidetzen du.
Erakusketaren izenburuak esanahi bikoitza du. Arkitektoaren lana ilustratzen duten hamalau interpretazio grafikoez gain, Ilustrazioari egindako erreferentziak Peña Gancheguiren sinesmen pertsonal eta profesionaletara jotzen du, kultura, hezkuntza eta pentsamendu kritikoa aurrerapen eta gizarte eraldaketaren motor gisa defendatzaile sutsua baitzen. 1966ko gutun batean, arkitektoak "kulturaren eta hezkuntzaren bidetik aurrerapena eta zibilizazioa lortzeko" beharra defendatzen zuen, eta "arduradun bide demokratiko bat" aldarrikatzen zuen. Euskal ilustratzaileekiko eta Silvestre Pérez arkitektoaren lanarekiko zuen mirespenak arkitektura, erantzukizun zibikoarekin eta gizartearekiko konpromisoarekin bereizezina den kontzepzio bat islatzen du.
Itxasok planteamendu haren indarraldia nabarmendu du eta azpimarratu du kulturak erakundeek erronka kolektibo handiei aurre egiteko moduan parte hartu behar duela. "Kulturak ez du ordezkatzen ekintza publikoa. Baina hura hobeto imajinatzen, gehiago eskatzen eta sakontasun handiagoa ematen lagun diezaguke", adierazi du.
Erakusketa honen inaugurazioak Euskadiko Arkitektura Institutuaren etapa berri baten hasiera markatzen du Tabakaleran, diziplinak, belaunaldiak eta begiradak lotzen dituen proposamen batekin, eta euskal ondare arkitektonikoa publiko berriei hurbiltzea helburu duena. Sailburuak herritarrak gonbidatu ditu erakusketa bisitatzera eta Peña Gancheguiren lanaren interpretazio desberdinak ezagutzera. "Hiriak ez dira behin betiko amaitutako errealitateak. Belaunaldi bakoitzak jasotzen, eraldatzen eta hurrengoari ematen dion eraikuntza partekatuak dira", gogorarazi du. "Zeren, batzuetan, errealitatea eraldatzen hasteko, lehenik begiratzen ikasi behar baitugu modu batean edo bestean."
