Saturraraneko Espetxe Nagusia, 1987an eraitsia, frankismoaren errepresio gogorrenaren sinboloetako bat izan zen emakumeentzat. 1938 eta 1944 artean, ehun preso baino gehiago eta haur txiki asko desagertu ziren bertan. 2007an, Eusko Jaurlaritzak oroigarri bat inauguratu zuen, Néstor Basterretxea artista euskaldun handiaren burdinazko diptiko bat, 4.000 emakume baino gehiagok jasandako izua gogoratzeko.

Hasiera batean, bizirik atera zirenek eta haien familiek itxaropentsu ikusi zuten memoriaren bidea irekitzen zela. Hala ere, 2019an egindako lehen bisitan, oroigarria testuingurutik kanpo eta hondatuta zegoela ikusi zen, inguruko merendero batekin espazioa partekatuz. Egoera horrek obraren utzikeria eta narriadura maila agerian utzi zituen.

2021ean egindako bigarren bisitan, oroigarriaren bi zatiak errazago aurkitu ziren arren, korrosioak egitura osoa hartua zuen jada. Azken bisita, Aste Santuan egindakoa, Néstor Basterretxearen lanak literalki bertikaltasuna galdu duela baieztatu du, zati bat laster eroriko delakoan. Kaltea itzulezina da.

Egoera honek galderak sortzen ditu Mutrikuko Udalaren mantentze-lanen ardurari buruz. Zergatik uzten dira metalak herdoiltzen? Mutrikuko Udalari ez al dagokio horiek zainduta mantentzea? Diptikoan grabatutako 118 presoetatik hiru baino ez izatea euskaldunak, gure memoriaren oinarriari pisua kentzen al dio? Emakumeen eta emakume jakin batzuen aurkako indarkeriaren aitorpenak pisu gutxiago al du?

Dokumentatuta dago nola espetxeratutako amei haien seme-alabak kendu zizkieten, baina zein puntutaraino heda daiteke haurren lapurretaren krimenaren ukazioa Espainiako Estatuan? Saturraraneko molde hutsak erantzun batzuk gordetzen ditu.