XIX. mendea iraultza liberalen garaia izan zen, eta Euskal Herrian, 1800ean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Batzar Nagusietako ordezkariek “Irurac bat” izeneko foru agintaritza politiko partekatua sortu zuten. Aginte publiko hori indartu egin zen hurrengo hamarkadetan, diru-sarrerak eta gastuak laukoiztuz 1815 eta 1865 artean. Hala ere, aginte horren oinarri politiko eta juridikoa desagerrarazteko saiakerak ere izan ziren, 1812, 1820 eta 1837 urteetan, 1877an erabateko ezabapena iritsi zen arte.

Garai horretan, “Euskaldunak” subjektu politiko gisa nabarmendu ziren, bai literaturan bai politikan. Horren adibide da 1852an P. Egañak eta Blas Lopezek foru konstituzioa “Euskal konstituzio” gisa formulatu izana. 1837ko Espainiar Konstituzioak foru aginteak erroiztu zituenean, Agustin Pascual Iturriaga apaiz liberalak foruaren esanahia bertso bidez azaldu zuen 1838an.

1837ko Konstituzioan oinarrituta, Espainiako Gobernuak lege bidez ezabatu zituen Batzar Nagusien bidez aukeratutako Foru Diputazioak. “Diputación foral” izendapena lehen aldiz agertu zen lege-testu batean 1837ko irailaren 16an. Horrek foru aginteen berreskurapenaren arazoa are gehiago sustraitu zuen gerra karlistaren giroan, baita Bergaran sinatutako hitzarmenean ere 1839ko abuztuaren 31n.

Espainiako Parlamentuak 1839ko urriaren 25eko legearen bidez foru agintea berretsi zuen, baina “sin perjuicio de la unidad constitucional de la Monarquía” klausularekin. Horren ondorioz, Batzar Nagusiak berriro indarrean jarri ziren foru erakundeak aukeratzeko. Nafarroan, ordea, Diputazio probintzialaren erakundeak aginte osoa bereganatu zuen. Lege berriaren bigarren artikuluak foruen moldaketa egitera behartzen zuen, Espainiako Konstituziora egokitzeko, eta horrela “Euskal auzia” edo auzi politikoa abiatu zen.

Negoziazioek etenik gabe jarraitu zuten. 1852an Bravo Murillok foruen moldaketarako aurkeztu zuen egitasmoa aurrera aterako zela zirudien. 1852ko azaroaren 7an, P. Egañak eta B. Lopezek euskal ordezkarien foruzaletasun berriaren printzipioak laburbiltzen zituen memoria irakurri zuten, besteak beste, “Administración del país por el país” eta “Pase Foral” eskubidea nabarmenduz. Garai horretan, Iparragirrek “Gernikako arbola” konposatu eta kantatu zuen 1852an, eta euskaldunen ereserkia bihurtzeko bidea hasi zuen.

1876ko uztailaren 21eko legeak foru aginteak eta autogobernu politikoa ezabatu zituen. 1875ean, Espainian, Martinez Camposek eta beste buruzagi militar batzuek Alfonso XII.a errege izendatu zuten. Gerra karlista 1876ko otsailean amaitu ondoren, Canovas del Castillok 1876ko apirilaren 6an errege agindua argitaratu zuen, foruak gerrarekin eta karlistekin nahastuz, “unidad nacional” lortzeko helburuarekin. Fidel Sagarminagak eta beste euskal liberal batzuek, ordea, foruak ez zirela gerraren jatorrian adierazi zuten.

Canovasek autogobernu politikoa eta juridikoa auzitan jartzeko aukera baliatu zuen. 1876ko maiatzean, euskal ordezkari politikoei foruen moldaketarako lege-egitasmoa erakutsi zien, Espainiar ogasunean dirutan ekarpen arautua eta soldadutzarako kintak ezartzea garrantzitsua zela esanez. Hiru euskal herrialdeetako ordezkariek Madrilen ez zuten Canovasen lege-egitasmoa onartu, foruen autogobernuaren amaiera zelakoan.

Canovasek tramitazioari ekin zion Espainiako Senatuan. J.M. Aguirre Miramon senatari euskaldunak diskurtso politiko eta juridiko sendoa egin zuen 1876ko ekainaren 20an, 1839ko urriaren 25eko legea “ley paccionada” zela defendatuz. Euskal ordezkari guztiek ezezkoa bozkatu zuten. Kongresuan, M.B. Moraza arabar parlamentaria nabarmendu zen, foruak “su primitiva independencia”tik zetozela eta ez zirela inoren kontzesioak esanez. C. Villabasok, Irurac bat egunkariaren zuzendari bilbotarrak, autogobernurako borondatea errespetatu behar zela defendatu zuen.

Canovasek bere legea aurrera ateratzea lortu zuen, eta 1876ko uztailaren 24an, Bilbon, agintaritza militarrak foruen aldeko artikulurik argitaratzea debekatu zuen. Fidel Sagarminagak legea foru erakundeen bidez aplikatzea ezinezkoa zela adierazi zuen, eta euskal Batzar Nagusiek legea arbuiatzea erabaki zuten. 1877an, Espainiako Gobernuak udal agintarien bidez soldaduskarako deialdiak egiten hasi zen, baina udalen erresistentzia nabarmena izan zen. Quesada militarrak eta Olazabalek azken ahalegina egin zuten legearen aplikazioa malgutzeko, kontribuzioak ordainduz eta soldaduskarako dirua ordezkatuz. Gipuzkoa eta Arabako Batzar Nagusiek onartzeko prest agertu ziren, baina F. Sagarminaga Bizkaiko Diputatu Nagusiak dimisioa aurkeztu zuen.

Bizkaiko Batzar Nagusiak Bilbon bildu ziren 1877ko apirilaren 18an, eta legea erabat arbuiatzea erabaki zuten. Canovasek, horren jakitun, Gobernadore militarrari Batzar Nagusia desegiteko agindu zion 1877ko apirilaren 26an. 1877ko maiatzaren 5ean, Canovasek Foru Diputazioa eta Bizkaiko Batzar Nagusiak ezabatu zituen, eta Manuel M. Gortazar presidente izendatuz Diputazio probintziala izendatu zuen 1877ko maiatzaren 14an. Gipuzkoa eta Araba lege berriaren aginduak betetzeko prest zeudenean, 1877ko azaroaren 13an kontribuzioen ordainketa eskatu zenean protestatu egin zuten. Ondoren, Canovasek Gipuzkoan eta Araban ere foru administrazioa desegin eta Diputazio probintzial berriak izendatu zituen.

Ondorioz, Canovasek izendatutako Diputazio probintzial berriek ogasun zentralari egin beharreko ordainketaren kopurua negoziatu zuten. 1878ko otsailaren 28ko dekretuaren bidez, Canovasek sistema berria finkatu zuen, Espainiako sistema komunera egokitzeko zortzi urteko behin-behineko epea onartuz. 1887an epea berritu zen, eta horrela kontzertu ekonomiko-administratiboen erakundetzea bideratu zen, baina ez foruen bidezko aginte politikorik. Horrela hasi ziren aipatzen “eskubide historikoak”. Ikuspuntu juridikotik, Foru Konstituzioaren bilakaeraren jarraipena ezabatu zen, eta baita abertzaletasun bikoitzaren oinarria ere.

F. Pi i Margall, lehen errepublikako presidente eta federalismoaren teorikoak, 1877an argitaratu zuen Las nacionalidades liburuan, euskaldunen independentziaren alde agertu zen. Juan Ignacio Iztuetak 1847an, Gipuzkoako provinciaren kondaira edo historia liburuaren hitzaurrean, euskara eta foruen arteko lotura estua nabarmendu zuen: “Euskara hil ezkero Fueroak ez dira biziko; bainan Euskara bizi bada, Fueroak biztuko dira. Fueroak nahi dituanak, maite izan behar du Euskara eta Euskara maite dabenak, Euskaldunai Euskaraz behar die hitz egin eta adierazo berai dagozkien gauza guzti guztiak”.