1931ko apirilaren 14an II. Errepublika aldarrikatu zenean, euskal autogobernuaren aldeko kontzientzia zabala zegoen jada, foruzaleek Espainiako gobernuarekin izandako harremanetan izandako porrot jarraituen ondorioz. Frustrazio politiko eta sozial horrek Euskal Herrian, 1876tik aurrera, indar politiko espainiarrenganako mesfidantza gero eta handiagoa sortu zuen. Euskal interesak bere gain hartuko zituen alderdi euskaldun baten bidezko ildo politiko propio baten falta sumatzen zen, euskal hizkuntza eta kultura berreskuratzeko prozesua abiaraziz.
Arturo Campión nafarra izan zen “euskal pre-nazionalismo” honen sustatzaile nagusietako bat, “euskal-nafar politika” eta “espainiar politika” arteko aurkakotasun argia ezarriz. Sabino Arana, EAJ-PNV ren sortzailea, Bilbon 1865ean jaiotako abokatu karlista baten semea, izan zen 1892an euskal nazionalismoa moldatu eta proiektatu zuena, “Bizkaia bere independentziaren alde” leloarekin. 1931ko apirilean II. Errepublika aldarrikatu zenean, EAJ-PNV k, Bizkaian eta Gipuzkoan ezarpen handia zuena, euskal nazioaren autogobernua bultzatu zuen Autonomia Estatutu baten bidez.
Estatutua lortzeko ahaleginak ilusio handiz hasi ziren: apirilaren 17an, II. Errepublika aldarrikatu eta hiru egunera, Bizkaiko udalak Gernikan bildu ziren “Errepublika herri borondatearen adierazpen legitimo gisa aitortzeko” eta “Espainiako Errepublikari lotutako euskal gobernu errepublikano bat eskatzeko”. Hala ere, Espainiako gobernuak erantzun zuen Autonomia Estatutua Espainiako Gorteetatik atera behar zela. Euskal udalerriek ez zuten etsi, eta maiatzaren 8an Eusko Ikaskuntzari eskatu zioten Autonomia Estatutuaren aurreproiektu bat egiteko, eta hori denbora errekorrean egin zen eta maiatzaren 31n Euskal Udalerrien Batzordeari entregatu zitzaion.
Euskal Herria nortasun politiko propioa duen entitate natural eta juridikoa dela adierazten da, eta horrela aitortzen zaio bere burua Estatu Autonomo gisa eratzeko eta gobernatzeko eskubidea, Espainiako Estatuaren osotasunaren barruan.
Espainiako gobernuari ez zitzaion gustatzen autonomia ekimena udalek hartzea Gorteek beharrean, eta are gutxiago entitate autonomoen jatorrizko subiranotasun moduko bat ezartzea, Estatuaren subiranotasuna delegatua zela uste baitzuen. Gainera, Eliza-Estatu harremanei buruzko zuzenketa desegokiak giroa nabarmen gaiztotu zuen. Hala ere, berrehun eta hogei euskal alkatek Madrilera joan ziren eta Niceto Alcalá Zamora Errepublikako presidenteari “Lizarrako” Estatutu proiektua entregatu zioten. Baina alferrik izan zen: Madrilgo Gorteetan, irailaren 22tik 25era bitarteko saioetan, Konstituzioaren 1. Titulua onartu zen, eta horren arabera Lizarrako Estatutuaren egitura eta printzipio orokorrak Espainiako Konstituzioarekin “kontraesankorrak” zirela esan zen. Horrela, 1931ko abenduaren 8ko Dekretu bidez, etorkizuneko Autonomia Estatutuen proiektuen erredakzioak indarrean zegoen Konstituziora egokitu behar zuela ezarri zen. Ondorio zuzena: euskal-nafar gutxiengoak proiektua erretiratu zuen, ez zegoen beste irtenbiderik, eta, beraz, Lizarrako Estatutua bertan behera geratu zen.
1932ko urtarrilean, Kudeaketa Batzordeen eta udalerrien ordezkaritza baten arteko bilera deitu zen, Konstituzioarekin bat zetorren Estatutu proiektu berri bat egiteko. Proiektua idazteko Batzorde bat izendatu zen, eta honek 1932ko martxoaren 11n amaitu zituen bere lanak. 1932ko ekainaren 19an, euskal udalerri guztiak Iruñean bildu ziren proiektu hori onartzeko, eta gehiengoz berretsi zen Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, baina ez Nafarroan. Geroago frogatu da Nafarroak benetan BAIetz esan ziola Estatutuari, hainbat udal nafarretako komisarioek proiektuaren aurka bozkatu baitzuten, nahiz eta beren udal korporazioak aldeko botoa eman.
EAJ-PNV k, orduan, ahalegin guztiak egin zituen proiektuarekin aurrera jarraitzeko, egoera berrira egokituz. Estatutu proiektua onartu zen. Beraz, teorian, euskal Autonomia Estatutuaren promulgazio azkarra eta indarrean jartzea ez zuen ezerk eragozten. Baina ez zen horrela gertatu, 1933ko azaroan Espainian egindako hauteskunde legegileetan, eskuineko indarrak nagusi izan baitziren, eta egoera guztiz aldatu zen “Biurteko Beltza” izeneko aldia hasi zenean. Jakina da aldi horretan euskal nazionalisten eta Espainiako gobernuaren arteko harremanak gero eta tentsio handiagoak izan zirela, eskuinaren politika anti-autonomista eta anti-euskaldun baten ondorioz.
Proiektua ahaztuta egon zen 1936ko otsailean Fronte Popularraren garaipena arte. Bi hilabete geroago, Estatutu proiektua berriro aurkeztu zen Gorteetan eta 1936ko uztailean, Batzordeak dagokion irizpena amaitu zuen. Urriaren 7an, gerra zibil betean, Euskadiko Autonomia Estatutua Onartzeko Legea adostu zen. Baina estatu-kolpe faxistaren garaipenarekin, euskal aldarrikapenei buruzko arrasto guztiak suntsitu ziren eta Gipuzkoa eta Bizkaia probintziak traidoretzat jo ziren.
EAJ-PNV k Errepublika, askatasuna, demokrazia eta legezkotasuna babestu zituen, eta estatu-kolpearen aurka egin zuen eskura zituen bitartekoekin. Ohore, errespetu eta oroitzapen gure gudariei, frontean, hormetan, kartzeletan eta torturapean hildakoak. EAJ-PNV k 40 urtez jasan zuen faxismoaren eta errepresioaren zartada, klandestinitatean diktadurari aurre egin zion, askatasunaren, demokraziaren eta Euskadiko autogobernuaren lekukoa gorde zuen eta horrela, urrezko letrekin idatzi zuen Historian bere izaera sakonki demokratikoa, Euskadiko autogobernuaren eta euskal nazioaren berreraikuntzaren aldeko tematia, humanista, frontala eta erradikalki antifaxista. Gure nagusiei oroitzapen bat, bereziki Benito Bujanda osabari, Saseta Batailoiko metrailadore tenienteari, 1937ko ekainaren 2an Lemona Peña n borrokan hildakoa, beste bat Gerardo Bujanda osabari eta nire aitari, Inosen Bujanda ri, Saseta Batailoiko eta Beti Aurrera Konpainiako gudariak. Arias Navarroren “Espainiarrak, Franco hil da” zoriontsu hark askatasunera, demokraziara eta Euskadiko autogobernura itzultzeko hasiera ekarri zuen. Gaur arte, 2026ko apirilaren 14a. Garrantzitsua da gogoratzea, ez ahaztea. Katea ez da eten. Beti Aurrera, beti.
